W andrzejki co roku próbujemy trochę dla zabawy, a trochę na serio uchylić rąbka zasłony spowijającej przyszłość. Wróżby to stary jak ludzkość sposób na oswojenie niepewnego jutra. Nasi pradziadowie byli przekonani, że są dni, kiedy duchy przodków wracają na ziemię i odsłaniają rąbek nieznanego. Do nich zaliczano m.in. początek adwentu rozpoczynający rok kościelny. Sprzyjał on ponoć wróżbom miłosnym.

W pościgu za jutrem, aby je złowić dzisiaj, od dawna przydatni byli święta Katarzyna i święty Andrzej Apostoł, ściślej zaś wieczory poprzedzające dni, którym patronowali. W wigilię św. Katarzyny kawalerowie wróżyli ożenek, a panny w subtelnej materii zamążpójścia chciały się dowiedzieć wszystkiego w przeddzień św. Andrzeja. Wkrótce kawalerom znudziło się wróżenie. A może było im wszystko jedno, czy staną na ślubnym kobiercu?

Pierwszy powstał, by pomóc odliczać czas do Bożego Narodzenia i urozmaicić go w  oczekiwaniu na święto, jednocześnie wspierając naukę liczenia. Dziś nadal jest przede wszystkim sposobem na przeżywanie adwentu i nieodzownym symbolem każdego kościoła ewangelickiego. Przeniknął też do innych wyznań chrześcijańskich.

Chociaż historia ta wydarzyła się kilkaset kilometrów stąd, warto ją poznać – jest bowiem pełna ciepła i troski, a zatem w bardzo świątecznym klimacie. Jej bohaterem jest żyjący w latach 1808–1881 ksiądz Jan Henryk Wichern: luterański teolog, duchowny, nauczyciel, społecznik, organizator pracy diakonijnej w Niemczech. Od 1832 roku pracował na przedmieściach Hamburga, gdzie jako nauczyciel miał kontakt z podopiecznymi z najuboższych rodzin i dobrze poznał warunki ich życia. Rok takich doświadczeń skłonił go do założenia placówki mającej na celu wspieranie sierot oraz dzieci zaniedbanych i ubogich. Mieszkały w niej jak w małych rodzinach: były zakwaterowane w grupach z wychowawcami, dbano, by się odpowiednio odżywiały i zapewniano warunki do zdobywania wykształcenia, dając szansę na uzyskanie przez nie z czasem samodzielności w dorosłym życiu. Co może zaskakiwać, nazwa instytucji – "Rauhe Haus" w dosłownym tłumaczeniu oznacza "surowy, szorstki dom" – tymczasem koncepcję pedagogiczną ks. Wicherna określa się jako nowoczesną nawet jak na dzisiejsze standardy: nadrzędnymi zasadami były w niej nie dyscyplina i porządek, ale docenianie i edukacja.

Listopad to miesiąc zamierania wegetacji większości roślin i zwierząt. Fenologowie (naukowcy zajmujący się określaniem przebiegu i czasu trwania pór roku na podstawie okresowych zmian w życiu roślin i zwierząt) nazywają go "późną jesienią".

Z dnia na dzień rośnie wilgotność  powietrza, nękają nas mżawki i deszcze z silnym wiatrem, które nadają ponury nastrój coraz krótszym dniom. Najbardziej widocznym objawem tego okresu jest masowe opadanie liści z drzew i krzewów. Zaczyna się w ostatniej dekadzie października, a szczyt osiąga w listopadzie, który właśnie od tego zjawiska przyjął nazwę. Inna nazwa tego miesiąca – "list" – to po prostu staropolska nazwa liścia. Tylko dęby i graby uparcie nie rozstają się ze swą pożółkłą i suchą szatą, zwłaszcza na lepiej osłoniętych niższych gałęziach. Na Podhalu listopad nazywano ongiś "sześćświętnikiem" (Wszystkich Świętych, Zaduszki i cztery niedziele). O szyby deszcz dzwoni, deszcz dzwoni jesienny, i pluszcze jednaki, miarowy, niezmienny... – te wersy Leopolda Staffa będą nam się wielokrotnie przypominać w najbliższym czasie...

W ramach inicjatywy "Otwarte Bramy Cmentarzy", otworzyła się i ta, wiodąca na tomaszowski kirkut. Mieszkańcy okazali się ciekawi tego miejsca. Ono samo – niezwykle klimatyczne i urzekające.

Można przeczytać, że zajmuje powierzchnię około trzech hektarów, zaglądać z ciekawością przez bramę czy dziurę w murze, ale dopiero obecność na miejscu, wejście na najstarszą część uzmysławia jego rozległość i mnogość nagrobków. Dodajmy do tego wszędobylski bluszcz, pokrywający ziemię i wspinający się na wyniosłe, leciwe drzewa oraz dywany z jesiennych liści. I macewy. Morze macew. Tych wciąż "na baczność", i tych pochylonych – jakby nad losem ludzi tworzących niegdyś społeczność tego miasta, i tych, często już tylko w częściach – niby załamanych tymże losem, wystających ledwo z podłoża, porosłych mchem. Zapełnionych tradycyjnymi symbolami, na czele z gwiazdami Dawida, menorami, książkami, lwami, bogato zdobionymi koronami, czasem też oryginalnymi ornamentami oraz niekoniecznie już czytelnymi inskrypcjami. Smuci pokaźna sterta macew, zrzuconych w nieładzie przy bramie głównej, a odzyskanych po II wojnie światowej z dróg i placów w mieście, między innymi na terenie ówczesnej bazy PKS przy ul. Nowowiejskiej czy Fabryki Filców Technicznych, jak również odnalezionych w różnych lokalizacjach w Ujeździe. Szczęśliwie, nie ma już za to stert butelek i innych śmieci, przywleczonych przez niechcianych "gości".