Pierwszy listopada to dzień wspomnień o tych, którzy już odeszli do wieczności. Zostają tylko w pamięci żyjących.

Taki wyraz pamięci jest w inicjatywie dwóch regionalistów/społeczników – Zygmunta Dziedzińskiego i Mariana Fronczkowskiego. Kilka lat temu sporządzili spis mogił z cmentarzy katolickiego i ewangelickiego przy ulicy Smutnej. Znalazły się w nim groby osób szczególnie zasłużonych dla Tomaszowa, w tym weteranów walk o niepodległość w wojnach, powstaniach, konspiratorów różnych nurtów.

W drugiej połowie XIX w., najprawdopodobniej za sprawą Ludwiki Choromańskiej, właścicielki ziemskiej z Białobrzegów Opoczyńskich – jak można przeczytać w Biuletynie Informacyjnym Muzeum w Tomaszowie Maz. nr 4 (95) z 2020 r. w tekście autorstwa Mariana Fronczkowskiego – założona została wieś Ludwików.

Zamieszkali w niej osadnicy niemieccy wyznania luterańskiego. Było to kilkanaście rodzin. Nie wiadomo dokładnie, kiedy mieszkańcy założyli na Ludwikowie cmentarz (na planie Ludwikowa z 1872 roku jeszcze go nie ma), ale w okresie międzywojennym już był czynnym. Świadczą o tym nagrobki z lat. 30. XX wieku. 

Dawny cmentarz to obecnie teren na końcu ul. Ludwikowskiej , obok Szkoły Podstawowej nr 7 i drogi prowadzącej do kopalni piasku. Jeszcze w na początku 1945 r. pochowano tam ok. 250 żołnierzy niemieckich, którzy zginęli w trakcie wycofywania się z Tomaszowa. W latach 90. ub.w. (m.in. z inicjatywy naszego redakcyjnego kolegi Jana Pampucha) część szczątków ekshumowano i przeniesiono na cmentarz w Puławach. 

...w niedzielę, 18 października odbył się kolejny spacer z cyklu "Szlakiem tomaszowskich Żydów", na które cyklicznie zaprasza mieszkańców Tomaszowa i okolic stowarzyszenie "Strażnicy Pamięci". Dzięki nim można odbyć podróż w czasie i poznać, często zapomnianą, historię miasta i ludzi, którzy je tworzyli. 

Nie inaczej było i tym razem. W trakcie niedzielnego spaceru, który poprowadziła Dominika Barden, jego uczestnicy przenieśli się do XIX-wiecznego miasta, w którym dominowały wzniesione z czerwonej cegły fabryczne budynki. Oczami wyobraźni mogli zobaczyć ich dymiące kominy i hale pełne maszyn, przy których krzątali się robotnicy. Ważny rozdział w rozwoju fabrycznego Tomaszowa zapisała rodzina Landsbergów, począwszy od Hilarego, który przyjechał do naszego miasta z Warszawy i w 1881 roku zbudował przy ul. Konstytucji 3 Maja (dawnej Gustownej) fabrykę sukna, a zarządzanie którą po jego śmierci przejęli brat Aleksander i syn Feliks, rozwijając jeszcze bardziej rodzinne imperium.

Odbudowa zamku kazimierzowskiego w Inowłodzu może doczekać się kolejnego etapu. Coraz śmielej mówi się o przywróceniu mu dawnej świetności i nadaniu nowych funkcji. To jednak niejedyny historyczny obiekt w regionie, którego rekonstrukcja budzi zainteresowanie. Warto przypomnieć również pomysł odbudowy pałacyku myśliwskiego w Spale. Czy oba zabytki mają szansę odzyskać swój dawny blask?

Z uwagą i zaciekawieniem przeczytałem w TIT materiał autorstwa mojego redakcyjnego kolegi Adriana Grałka o naradzie archeologów, architektów, konserwatorów i historyków, poświęconej rekonstrukcji zniszczonych zabytków, takich jak inowłodzki zamek, wzniesiony z woli króla Kazimierza Wielkiego. Zamek nad Pilicą został częściowo odbudowany, pojawiają się jednak nieśmiałe głosy, aby odbudowę poprowadzić dalej, aż do przywrócenia mu hipotetycznego kształtu z lat jego świetności. Pomysł ma szanse realizacji, gdyż stoi za nim praktyczna, współczesna funkcja, mianowicie umieszczenie w zamkowych murach siedziby Urzędu Miasta i Gminy.