Piszą o nas
Na stronie onet.pl zamieszczony został bardzo ciekawy tekst o Niebieskich Źródłach. Wybierając się do rezerwatu, warto o nim wiedzieć więcej.Doskonały przykład tego, jak wzrost świadomości ekologicznej i wynikających dla środowiska naturalnego zagrożeń pozwolił uchronić to osobliwe zjawisko natury.

W ponad godzinę jazdy z Łodzi dotrzemy do Rezerwatu Przyrody "Niebieskie Źródła" w Tomaszowie Mazowieckim, położonego w dolinie Pilicy. Znajdujący się tam swoisty gejzer to rzadko spotykane w Europie zjawisko krasowe, które polega na procesie rozpuszczania skał przez wody podziemne.

W latach 60. PRL-u w wyniku eksploatacji przemysłowej złóż wodnych, źródła zanikły.

To niesamowite miejsce podziwiał car Mikołaj II Romanow. Zaś tamtejszej wodzie przypisywano nawet właściwości uzdrawiające i na początku XX w. planowano urządzić kurort leczniczy. Prace nad tym projektem przerwał jednak wybuch II wojny światowej.

Koloryt sekretów przyrody w Tomaszowie Mazowieckim

Główny kompleks wodonośny stanowią spękane wapienie jurajskie, z których wytryskuje woda przybierająca niebiesko-błękitną lub zieloną barwę. Kolor jest efektem działań rozproszonego światła słonecznego, a urok polega na tym, że woda wybija z dna piasek, który widziany przez taflę wody ma niepowtarzalne zabarwienie.

Jej odcienie zależą od stanu pogody, stopnia nasłonecznienia bądź zachmurzenia. Czysta woda z wapiennych źródeł pochłania promienie czerwone, a przepuszcza odbite od dna niebieskie i zielone, które można tam obserwować. Często podczas wiosennych powodzi wody Pilicy przerywały groblę i wlewały się do źródeł, zasypując je naniesionym piaskiem. Źródlane wody w kierunku północno-wschodnim poruszał młyn, do którego później dobudowano karczmę. Obydwa obiekty zostały zniszczone w 1939 r.

Unikatowy gejzer podziwiał car Mikołaj II

W październiku 1901 r. źródła wizytował wraz z rodziną car Mikołaj II Romanow, były imperator Wszechrosji, gdy przybył z pobliskiej Spały do Tomaszowa na uroczystość poświęcenia cerkwi św. Mikołaja Cudotwórcy, wybudowanej w centrum Tomaszowa. Na początku XX w. działała przy niej szkoła cerkiewna. Car Mikołaj II po raz drugi brał też udział w Świętej Liturgii w cerkwi tomaszowskiej pod koniec 1912 r. W 1925 władze Łodzi nabyły je za 95 tys. zł od ówczesnego właściciela, hrabiego Juliusza Ostrowskiego, zobowiązując się roztoczyć nad nimi opiekę i przekształcić w park turystyczno-przyrodniczy.

Zasadnicze zmiany w krajobrazie tego miejsca zaszły po 1936 r. Wtedy to magistrat Tomaszowa wydzierżawił je od magistratu łódzkiego. Podjęto zakrojone na szeroką skalę prace ziemne, usypując groble i kopiąc sztuczne kanały. W rezultacie na wschodnim nabrzeżu źródeł, gdzie dotąd były pola i łąki, powstały trzy wyspy, noszące dzisiaj nazwy "Wyspa Samotnego Modrzewia", "Wyspa Kacząt" oraz "Wyspa Płaczących Wierzb". Wtedy też posadzono gatunki roślin obcych dla tutejszego siedliska. Prawdopodobnie pochodziły one z hodowli dzikich roślin ozdobnych Juliusza Ostrowskiego w Ujeździe.

Nieukończony projekt Lindleya

Na początku XX w. rozpoczęto projektowanie dla gospodarczego wykorzystania wód ze źródeł. William Heerlein Lindley, słynny angielski inżynier, który na przełomie XIX i XX w. tworzył systemy wodno-kanalizacyjne w wielkich miastach Europy, opracował nawet projekt, według którego miały być wykopane trzy studnie o głębokości ok. 30 m i średnicy 1,3 m.

Lindley nadzorował pracę przy budowie sieci kanalizacyjnej w Warszawie, był także projektantem mniejszych obiektów, takich jak Staw w parku Ujazdowskim. Opracował projekty systemów wodno-kanalizacyjnych dla Łodzi i Radomia, stworzył też w całości podziemny system oczyszczania ścieków w Pradze. Tomaszów nie dysponował wówczas wystarczającymi funduszami na realizację tej wizji. Pomysł powrócił w 1942 r. i firma Chemische Werke "Askania" rozpoczęła wiercenia. Przerwano je jednak w 1944 r. W latach 1950-55 powrócono do prac i częściowo zrealizowano koncepcję Lindleya. W Brzustówce zbudowano ujęcie wody czerpanej z Pilicy na potrzeby Łodzi. Aby zwiększyć jej ilość i polepszyć jakość, wydrążono dwie studnie głębinowe, sięgające warstw wodonośnych "Niebieskich Źródeł". Obydwa otwory wywiercone zostały w 1951 r. na głębokość ok. 30 m. Nieprzerwana, kilkuletnia praca wysokowydajnych pomp spowodowała poważne obniżenie bilansu wodnego źródeł. W 1961 r. "Niebieskie Źródła" przestały funkcjonować. Larum podniesione przez naukowców i miłośników przyrody sprawiło, że Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji Okręgu Łódzkiego na pewien czas zaprzestało eksploatacji studni głębinowej w tym rejonie.

Powstrzymana katastrofa ekologiczna

Ta katastrofa ekologiczna spowodowała, że na wiele lat źródła zupełnie znikły i odbudowywały swój stan, powracając w końcu w widocznej dziś osłabionej formie. Dopiero w lutym 1990 r. decyzją Wydziału Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Urzędu Miasta Tomaszowa eksploatacja wszystkich studni została ostatecznie przerwana. Temperatura wody w miejscach wypływu wynosi około 9 st. C, w otaczającym je akwenie waha się od 6 st. C zimą do 11 st. C latem, tak więc nigdy nie zamarza.

Blisko 30-hektarowy rezerwat, którego symbolem jest kaczka krzyżówka, znajduje się w otulinie Sulejowskiego Parku Krajobrazowego wchodzącego w skład zespołu Nadpilicznych Parków Krajobrazowych. Jego powierzchnia częściowo pokrywa się z obszarem Natura 2000 "Niebieskie Źródła". Obecnie wydajność źródeł szacowana jest jedynie na 80 litrów na sekundę. Po zabiegach oczyszczających i renowacyjnych przeprowadzonych w latach 1994-1997 polepszono kondycję, co poprawiło jakość wód, które ponownie uzyskały swą kryształowa przezroczystość. Niezwykle ciekawa i zróżnicowana jest także flora rezerwatu. Na jego terenie występuje prawie 400 gatunków roślin, około 75 proc. z nich to gatunki pospolite. Chroniony rezerwat jest ostoją około 75 gatunków ptaków.

Adam Białas