W ramach inicjatywy "Otwarte Bramy Cmentarzy", otworzyła się i ta, wiodąca na tomaszowski kirkut. Mieszkańcy okazali się ciekawi tego miejsca. Ono samo – niezwykle klimatyczne i urzekające.
Można przeczytać, że zajmuje powierzchnię około trzech hektarów, zaglądać z ciekawością przez bramę czy dziurę w murze, ale dopiero obecność na miejscu, wejście na najstarszą część uzmysławia jego rozległość i mnogość nagrobków. Dodajmy do tego wszędobylski bluszcz, pokrywający ziemię i wspinający się na wyniosłe, leciwe drzewa oraz dywany z jesiennych liści. I macewy. Morze macew. Tych wciąż "na baczność", i tych pochylonych – jakby nad losem ludzi tworzących niegdyś społeczność tego miasta, i tych, często już tylko w częściach – niby załamanych tymże losem, wystających ledwo z podłoża, porosłych mchem. Zapełnionych tradycyjnymi symbolami, na czele z gwiazdami Dawida, menorami, książkami, lwami, bogato zdobionymi koronami, czasem też oryginalnymi ornamentami oraz niekoniecznie już czytelnymi inskrypcjami. Smuci pokaźna sterta macew, zrzuconych w nieładzie przy bramie głównej, a odzyskanych po II wojnie światowej z dróg i placów w mieście, między innymi na terenie ówczesnej bazy PKS przy ul. Nowowiejskiej czy Fabryki Filców Technicznych, jak również odnalezionych w różnych lokalizacjach w Ujeździe. Szczęśliwie, nie ma już za to stert butelek i innych śmieci, przywleczonych przez niechcianych "gości".
Jak podkreśla Anna Michalska z Oddziału Terenowego Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Łodzi, tomaszowski jest jednym z najlepiej zachowanych cmentarzy żydowskich w województwie łódzkim. Oraz, jak z kolei zaznaczają w swoim opracowaniu na temat miejskich nekropolii Marian Fronczkowski i Zygmunt Dziedziński z Towarzystwa Przyjaciół Tomaszowa Mazowieckiego, drugim co do wielkości w regionie i jedynym zachowanym do współczesności w powiecie tomaszowskim (jakiekolwiek ślady po dawnym kirkucie są w Inowłodzu, zaś w Będkowie i Ujeździe uległy one całkowitemu zniszczeniu). Nie udało się jednoznacznie ustalić daty jego powstania – większość źródeł wskazuje na rok 1831. Utworzony został na działce podarowanej gminie żydowskiej przez Antoniego hrabiego Ostrowskiego. Początkowo zarządzało nim pogrzebowe Bractwo Chewra Kadisza, później Dozór Bożniczy. Zatrudniono dozorcę cmentarnego, mieszkającego w domku na terenie kirkutu. Jako ostatni zajmował go Ichel Ajzenman. Cytując biogram ze "Słownika biograficznego Żydów tomaszowskich" autorstwa Krzysztofa Tomasza Witczaka, był osobą powszechnie szanowaną i poważaną w środowisku żydowskim. W okresie srogich zim roku 1940 i 1941 zaakceptował wyrąb drzew z terenu cmentarza, choć spotkało się to z cichym potępieniem kół ortodoksyjnych. Drewno to zostało użyte jako opał na potrzeby szpitala żydowskiego i dla zamkniętej w getcie ludności żydowskiej. (...) Sprzeciwiał się profanacji cmentarza, oponował przeciw wywożeniu i niszczeniu nagrobków. Tu także miał zginąć, zastrzelony przez hitlerowców z nieznanych powodów w 1942 roku.
W okresie II wojny światowej kirkut był miejscem niejednej egzekucji. Z przywołanej przez członków TPTM relacji służby cmentarnej wynika, że były tu "w zapasie" gotowe doły, nad którymi się odbywały. Ginęli w nich nie tylko Żydzi, ale również na przykład osadzeni z oficjalnie aresztu, a faktycznie więzienia w budynku dawnej fabryki Mordki vel Motla Sieradzkiego, późniejszego "Herbapolu" (tu też potajemnie grzebano zamordowanych w nim zatrzymanych). Zbiorowe mogiły kryją m.in. także szczątki ofiar akcji eksterminacyjnych, jak "Noc czystki" z 6 na 7 maja 1942 roku (kiedy zginęło około stu osób) czy "Akcji purimowej" 23 marca 1943 roku (21). Jest i grób 13 mieszkańców Czerniewic, obywateli polskich narodowości żydowskiej, ukrywających się w lesie Czółna, a zamordowanych w nocy z 17 na 18 stycznia 1943 roku podczas snu przez liczących na bogate łupy bandytów – ekshumowanych z ziemianek, w których ich zwłoki nakazali zasypać Niemcy. (Do przeniesienia ich na cmentarz doszło dzięki nagłośnieniu sprawy w 2002 roku przez naszego redakcyjnego kolegę Jana Pampucha). Jest i symboliczna mogiła ofiar Holokaustu.
Inwentaryzacja, której jesienią 1995 roku podjął się Beniamin Yaari-Wald, z urodzenia tomaszowianin, określony przez K.T. Witczaka jako wybitny działacz Związku Żydów Tomaszowskich w Izraelu, badacz i restaurator cmentarzy żydowskich w Polsce, redaktor kilku publikacji na temat dziejów holokaustu i śladów kultury żydowskiej w Tomaszowie Maz., pozwoliła na odkrycie ponad dwóch tysięcy macew. Na 1152 nagrobkach udało się odczytać nazwiska, imiona i daty zgonów. Najstarszą z nich była macewa Żyda o nazwisku Jaakow, pochodząca z 1872 roku, zaś ogółem XIX-wiecznych – kilkanaście.
Nie sposób wymienić wszystkich postaci ważnych w historii tak naszego miasta, jak i niejednokrotnie kraju, którzy spoczywają na tomaszowskim kirkucie. O wybranych opowiadali Dominika Barden i Paweł Kulig podczas spaceru zorganizowanego przez Stowarzyszenie Strażnicy Pamięci (Guardians of Remembrance) w niedzielę, 2 listopada. Mowa była także o dalszych planach na prace na nekropolii – bliższych, jak uzupełnienie wyrw w okalającym ją murze, i dalszych, jak odbudowa ohelu (mauzoleum) wieloletniego rabina i cadyka, budowniczego Wielkiej Synagogi Jakuba Eliasza Wieliczkiera. Frekwencja była znakomita (z przyjemnością odnotowujemy, iż przyznano, że się do niej jako redakcja przyczyniliśmy), co tylko dowodzi powtarzanemu niejednokrotnie postulatowi o większą dostępność cmentarza do zwiedzania.
Póki co, jego brama ponownie otworzyła się we wtorek, 4.11. Odbyła się uroczystość związana z 83. rocznicą likwidacji tomaszowskiego getta, a upamiętniająca jej ofiary. Gościliśmy m.in. potomków Żydów z Tomaszowa, na co dzień mieszkających w Izraelu, we Francji i Szwecji. Byli: przewodniczący Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Łodzi Jozef Weininger, Bosmat Baruch z Ambasady Izraela oraz Joanna Fikus z Muzeum Historii Żydów Polskich. Daniel Rozenberg odmówił modlitwę El Malei Rachamim, jej polskojęzyczną wersję zaś – "Boże, pełen miłosierdzia" – księża: Marek Wochna, Andrzej Perzyński, Maciej Biskup, Arkadiusz Lechowski i Henryk Kowaliński. Jakub Alter odczytał Tehillim (Księgę Psalmów). W żydowskiej tradycji nie ma kładzenia kwiatów ani zapalania zniczy na nagrobkach – zamiast nich są za to małe kamienie, symbolizujące pamięć i szacunek. Złożyli je uczniowie Akademickiego Liceum Ogólnokształcącego "Thomas" wraz z D. Barden.
wk
Komentarze