Odbudowa zamku kazimierzowskiego w Inowłodzu może doczekać się kolejnego etapu. Coraz śmielej mówi się o przywróceniu mu dawnej świetności i nadaniu nowych funkcji. To jednak niejedyny historyczny obiekt w regionie, którego rekonstrukcja budzi zainteresowanie. Warto przypomnieć również pomysł odbudowy pałacyku myśliwskiego w Spale. Czy oba zabytki mają szansę odzyskać swój dawny blask?

Z uwagą i zaciekawieniem przeczytałem w TIT materiał autorstwa mojego redakcyjnego kolegi Adriana Grałka o naradzie archeologów, architektów, konserwatorów i historyków, poświęconej rekonstrukcji zniszczonych zabytków, takich jak inowłodzki zamek, wzniesiony z woli króla Kazimierza Wielkiego. Zamek nad Pilicą został częściowo odbudowany, pojawiają się jednak nieśmiałe głosy, aby odbudowę poprowadzić dalej, aż do przywrócenia mu hipotetycznego kształtu z lat jego świetności. Pomysł ma szanse realizacji, gdyż stoi za nim praktyczna, współczesna funkcja, mianowicie umieszczenie w zamkowych murach siedziby Urzędu Miasta i Gminy.

Historia zatoczyłaby więc koło, bo do zamku wróciłaby współczesna "kasztelania", czyli miejscowa władza. Obiekt mógłby pełnić nie tylko funkcję ratusza, ale także stać się siedzibą innych miejskich i gminnych placówek oraz organizacji. Do Inowłodza mogłyby również powrócić eksponaty znalezione podczas prowadzonych wokół zamku prac archeologicznych, które obecnie przechowywane są w Muzeum Archeologicznym w Łodzi.

• Czy tylko Zamek czeka na dokończenie odbudowy? 

Niedawno mieliśmy w Spale serię imprez, między innymi dożynki (tym razem z przymiotnikiem "polskie") oraz Hubertusa Spalskiego, z jego dwoma akcentami, łowieckim i końskim. Wszystkie te wydarzenia mają charakter cykliczny i ponadregionalny, a za wszystkimi stoi niegdysiejszy polityk, ludowiec, Roman Jagieliński, gospodarujący w gminie Żelechlinek. Za nazwiskiem Romana Jagielińskiego, pełniącego ważne funkcje państwowe, bo był on posłem, ministrem rolnictwa i wicepremierem, stoi jeszcze jedna inicjatywa, mianowicie był on gorącym admiratorem odbudowy pałacyku myśliwskiego w Spale. Zabiegał o przywrócenie obiektu, jednak usiłowania te spełzły na niczym. Pojawiały się inne potrzeby i argumenty przeciwko inwestycji. Adwersarze podnosili, że pałacyk w Spale to historia zaboru rosyjskiego, symbol czasu niewoli oraz zamknięcia miejscowości dla osób niezwiązanych z carskim dworem.

• Trochę historii

Uwagę carskiego dworu na Puszczę Pilicką, a w niej Lasy Spalskie, zwrócił carski urzędnik, feldmarszałek książę Aleksander Bariatyński, mający ciepły stosunek do Polaków, poddanych cesarza Aleksandra II Romanowa. Po śmierci cara Aleksandra II w zamachu tron objął jego syn Aleksander III, w którego otoczeniu ważną postacią był Polak, margrabia Zygmunt Andrzej Wielopolski. To właśnie on przybliżył carowi pomysł budowy stanicy myśliwskiej w Spale. Zlecenie na projekt budynku otrzymał krakowski inżynier Leon Mikucki, specjalista budownictwa kolei żelaznych i nie tylko. Zaprojektował on pałacyk, ale również towarzyszące mu obiekty.

W tym czasie zbudowany został również drewniany most przez Pilicę. Mikucki, projektując zabudowę Spały, nawiązał do popularnego wówczas stylu szwajcarskiego. W tej stylistyce utrzymano również kolejne wznoszone budynki. W ten sposób Polacy, choć pracujący na służbie carskiej, mieli znaczący udział w podniesieniu młynarskiej osady Spały do rangi cesarskiej rezydencji. Mimo takiego statusu Spała nie często gościła władze imperium rosyjskiego, w sumie wizyty takie odbyły się kilka razy w latach 1886–1912. Bywali tu jednak członkowie rodu Romanowów, a w 1912 r. ostatni car Rosji Mikołaj II. Jak można zauważyć, rezydencja w Spale nie miała wcale rusyfikującego efektu na Puszczy Pilickiej, to jej goście byli elementem rosyjskim. Wybuch I wojny światowej w 1914 r. przerwał okres carskiej świetności Spały. Już zimą tego samego roku działania wojenne zbliżyły się do Pilicy.

• W wolnej Polsce 

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. Spała szybko dostała nowy, polski wymiar. Już w następnym roku stała się elementem polskiej tożsamości poprzez wypoczynkowe pobyty Naczelnika Państwa marszałka Józefa Piłsudskiego oraz prezydenta Stanisława Wojciechowskiego. W jej już nowej odsłonie zaznaczył się prezydent prof. Ignacy Mościcki. Można powiedzieć, parafrazując powiedzenie z tamtego czasu, że "Ignacy wiele znaczy". Mościcki w Spale przebywał często i w dłuższych okresach. Był tam również 1 września 1939 r., w dniu wybuchu II wojny światowej. W południe tego dnia prezydent opuścił Spałę, udając się na wschód.

• Odbudować? 

II wojna światowa dotknęła Spałę, jak i całą Polskę. Stacjonowały tu sztaby hitlerowskie, działała konspiracja i partyzantka, a w okolicy powstały potężne umocnienia. Aż przyszedł dzień, że Niemcy musieli uciekać ze Spały, gdy w styczniu 1945 r. zbliżyła się zimowa ofensywa. Pierwsze dni wolności były dla pałacu tragiczne, gdyż budynek spłonął w niejasnych okolicznościach. Pozostałość w 1948 r. rozebrano. Zachowała się jedynie kamienna podmurówka i tak jest do dzisiaj.

W kolejnych latach Spała zmieniała właściciela, a teren po pałacu użytkownika. Jak wspomniane było wyżej, orędownikiem odbudowy prezydenckiej rezydencji był ludowiec Roman Jagieliński. Został on też uznany za wskrzesiciela przedwojennych spalskich tradycji dożynek i hubertusa.

Jakie więc są szanse na rekonstrukcję pałacyku? Nie byłaby to inwestycja łatwa, choć zdaje się łatwiejsza niż w przypadku zamku w Inowłodzu. Zachowała się bowiem bogata ikonografia obiektu, mnóstwo fotografii zarówno z zewnątrz, jak i wnętrz, fragmenty planów budowlanych, spisane wspomnienia, inwentarze z okresu prezydenckiego i… sentymenty. Największą przeszkodą są koszty. Gdyby znalazł się inwestor (bo nie sponsor), gotowy podjąć się takiego przedsięwzięcia, to byłoby to możliwe w realizacji. Ale czemu miałby służyć odbudowany obiekt? To też problem dla inwestora. Kolejny hotel? Pensjonat dla zamożnych gości, a takich już w kraju nie brakuje? Gmina Inowłódz tego na pewno nie udźwignie.

(fot. ze zbiorów Maksymiliana Słoniewskiego, (rysunek z folderu powiatu tomaszowskiego z roku 2014)

J. Pampuch