I tuż za nim, bo ten tekst będzie o Kaczce i Łąkach Henrykowskich w Tomaszowie.
Kaczki, osiedla wcześniej należącego do gminy Lubochnia, a od 1949 r. znajdującego się w granicach Tomaszowa, już nie ma. Na planie miasta funkcjonuje teraz jako dzielnica przemysłowa. Na tymże planie oznaczone są "kaczkowe" ulice. Jest: Luboszewska, Rawska, Henrykowska, Wapienna oraz Spalska i Piaskowa. Dwie ostatnie swoje początki mają w mieście, a Kaczka była i nadal jest ich końcową częścią. Luboszewska po likwidacji osiedla mieszkalnego "awansowała", stając się drogą łączącą tereny przemysłowe i podmiejskie. Henrykowska również zyskała na znaczeniu, z dawnej zaledwie z dwoma gospodarstwami, dziś stała się niewielkim zabudowanym osiedlem. Jej nazwa pochodzi od Łąk Henrykowskich, które do dzisiaj przynależą do gminy Lubochnia. Ulica Rawska jest łącznikiem ulicy Spalskiej i właśnie Henrykowskiej, przy której znajduje się miejska oczyszczalnia ścieków, a ulicą Wapienną można dojechać do Rodzinnych Ogrodów Działkowych położonych pomiędzy Wolbórką i Pilicą.
- Łąki Henrykowskie
...mają ciekawą historię. Położone są pomiędzy rzeką Pilicą a DK48, od której oddziela je skrawek sosnowego lasu i pasmo bagien nazywanych chrapami. Łąki zaczynają się od dawnego ujścia Wolbórki do Pilicy, a za ich koniec można przyjąć rejon położony na wschód od gajówki stojącej u zbiegu drogi nr 48 z odnogą do Glinnika. Nie wiem, na ile jest to prawda, ale w przekazach jest mowa, że bagna, o których wyżej, to starorzecze Pilicy, która przed laty wykreowała sobie nowe koryto. Łąki Henrykowskie są (lub były) własnością rolników właśnie z Henrykowa, Glinnika i Luboszew. Ciekawostką jest to, że znajdują się tam również działki rolników z prawego brzegu Pilicy, z okolic Ciebłowic. Powodem tego była wspomniana zmiana koryta rzeki. Sytuacja ta wymuszała coroczną budowę prymitywnego drewnianego mostu, aby ci zza Pilicy mogli zwieźć siano. Pamiętam ten most. Budował go człowiek nazywany "mostowym" – Jan Świderek, a wcześniej jego ojciec Ambroży. Bywało, że letnie powodzie znosiły przeprawę. Po utworzeniu Zalewu Sulejowskiego powodzi już nie ma.
Łąkami opiekowała się rodzina Pająków, mająca siedlisko na ich skraju, w pobliżu miejsca zwanego Cyganem. To oddalenie od Kaczki, bliskość lasu i rozległych łąk spowodowało, że po wybuchy II wojny światowej w 1939 r. gospodarstwo Ignacego i jego żony Anastazji stało się miejscem, w którym rozpoczynała się działalność pierwszych organizacji konspiracyjnych ZWZ–AK, a przekazy mówią, że bywali tam też hubalczycy. Okupant odkrył tę działalność i rodzina Pająków (rodzice i dwóch synów) zostali zamordowani, a gospodarstwo spalone. Te wojenne fakty upamiętnia kamienny obelisk postawiony tam, gdzie stał ich dom.
Przy okazji warto wspomnieć o innym miejscu związanym z wojenną konspiracją, tym razem o charakterze lewicowym. Mowa o gospodarstwie należącym do rodziny Mołojców. Oni również doznali represji hitlerowców, więzienia i śmierci. Gdy Niemcy zaczęli przegrywać na froncie wschodnim, który nieuchronnie zbliżał się do ziem etnicznie polskich, w 1944 r. rozpoczęli budowę linii obronnych wzdłuż Pilicy. Od Sulejowa do Nowego Miasta powstawały bunkry i schrony, kopano okopy oraz linie transzei. Na skraju Łąk Henrykowskich usytuowano duży betonowy bunkier, a w lesie, wzdłuż bagien, ziemne umocnienia, których ślady są widoczne do dziś. Późną jesienią 1944 r., gdy rozpoczęły się tęgie mrozy, Niemcy w desperacji zaminowali pas bagien, nie nanosząc tego faktu na swoje mapy. W styczniu 1945 r., kiedy ruszyła ofensywa zimowa, wycofujące się w popłochu na lewy brzeg Pilicy wojska hitlerowskie weszły nieświadomie na własne miny. Wielu zginęło. Z tego, co mi wiadomo, zwłok nikt nie zebrał, a terenu z pozostałych min nie oczyszczono. W związku ze zmianami klimatycznymi bagna wysychają, więc problem może powrócić.
Z tematem Łąk Henrykowskich wiąże się też pewna wojenna, zagadkowa historia. 4 listopada 1944 r. w tamtej okolicy zginął 11-latek z Kaczki (mieszkał z rodzicami przy ul. Rawskiej), Tadeusz Bąkowski, syn Leona. Jak ustaliłem, przyczyną jego śmierci była rana postrzałowa brzucha. Tej śmierci nie odnotowano w księgach zgonów, nie ma wpisów w Urzędzie Stanu Cywilnego w Tomaszowie, jak i w Urzędzie Gminy w Lubochni. Zachował się jedynie wpis w księdze pochówków na cmentarzu katolickim, sporządzony w kancelarii parafii św. Antoniego w Tomaszowie Mazowieckim, która administrowała nekropolią. Dlaczego zginął? W jakich okolicznościach? Tego do dziś nie wiadomo.
Obecnie Łąki Henrykowskie straciły na znaczeniu. Nikt już nie wypasa tam bydła, nie kosi trawy ani nie pozyskuje siana. To teren prywatny, a działki pozostają rozdrobnione. Właściciele nie płacą podatków, gdyż niska klasa bonitacyjna gruntów zwalnia ich z tego obowiązku. Łąki stanowią otulinę Spalskiego Parku Krajobrazowego i należą również do obszarów chronionych Natura 2000.
PS Zdjęcia do tekstu pochodzą ze zbiorów tomaszowskiego regionalisty Jerzego Pawlika, który przy okazji za naszym pośrednictwem prosi czytelników TIT o udostępnienie, jeśli posiadają, zdjęć wieży ciśnień, która stała naprzeciwko dworca PKP w Tomaszowie, po drugiej stronie torów przy ulicy Żelaznej oraz budynku ujęcia wody PKP obok mostu kolejowego na Pilicy (budynek był z czerwonej licowej cegły z charakterystycznym cienkim metalowym kominem).
J. Pampuch
Komentarze